Duru
Yeni Üye
Örneğin bir iş görüşmesine çağrılmak isteyen iki adayın aynı eğitim düzeyine ve benzer deneyime sahip olduğunu düşünelim. İşverenlerden biri, adaylardan birinin ismini veya etnik kökenini çağrıştıran bilgileri olumsuz bir önyargıyla değerlendirebilir. Böyle bir durumda adayın yeterliliği değişmediği hâlde iş fırsatına erişimi değişir.
Bu mesele yalnızca kişisel gözlemlerden ibaret değildir. Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında American Economic Review dergisinde yayımlanan araştırması, ABD'deki iş başvurularında beyazlarla ilişkilendirilen isimlere sahip adayların, siyahlarla ilişkilendirilen isimlere sahip adaylara kıyasla daha fazla geri dönüş alabildiğini göstermiştir. Araştırmada benzer niteliklere sahip özgeçmişler kullanılarak isimlerin işveren tepkileriyle ilişkisi incelenmiştir.
Bu çalışma, ayrımcılığın her işyerinde aynı biçimde gerçekleştiğini kanıtlamaz. Ancak kişilerin becerileri ve deneyimleri benzer olduğunda bile sosyal kimliklerle bağlantılı önyargıların fırsatları etkileyebileceğine ilişkin önemli kanıtlar sunar.
Irk ve etnik kökenin etkileri ülkelere göre farklılaşır. Türkiye bağlamında da Kürtler, Romanlar, göçmenler, mülteciler ve farklı etnik veya kültürel gruplardan insanlar eğitim ve istihdam süreçlerinde çeşitli engellerle karşılaşabilir. Ancak bu grupların tamamının aynı deneyimleri yaşadığını söylemek doğru değildir. Ayrımcılığın biçimi, kişinin ekonomik durumu, yaşadığı yer, eğitim düzeyi ve sosyal destek ağları gibi etkenlere göre değişebilir.
Dolayısıyla “Hazır değilsen başaramazsın” demeden önce şu soruyu sormak gerekir: İnsanların kendilerini gösterebilecekleri koşullar gerçekten eşit mi?
5. Sınıfsal Eşitsizlik: Hazırlıklı Olmak Maddi İmkânlara mı Bağlı?
Sınıf, ready kavramını anlamak açısından en önemli sosyal boyutlardan biridir. Çünkü hazırlık çoğu zaman zaman, para, eğitim, teknoloji ve sosyal bağlantılar gerektirir.
Maddi açıdan rahat bir ailede büyüyen öğrenci; özel ders alabilir, yabancı dil kursuna gidebilir, bilgisayar edinebilir ve üniversite sınavına hazırlanırken çalışmak zorunda kalmayabilir. Düşük gelirli bir ailede büyüyen başka bir öğrenci ise eğitimine devam edebilmek için çalışmak, kardeşlerine bakmak veya ulaşım masraflarını karşılamak zorunda kalabilir.
İki öğrencinin hedefleri ve yetenekleri birbirine yakın olsa bile hazırlık süreçleri aynı değildir. Birinin başarısı yalnızca kişisel disiplinine, diğerinin başarısızlığı da yalnızca motivasyon eksikliğine bağlanamaz.
Sosyolog Pierre Bourdieu'nün kültürel sermaye kavramı bu durumu anlamaya yardımcı olur. Kültürel sermaye; dil kullanımı, eğitimle ilişkili bilgi ve beceriler, kültürel alışkanlıklar ve kurumların değer verdiği bazı davranış biçimleri gibi kaynakları kapsar. Aileler çocuklarına yalnızca maddi kaynaklar değil, eğitim sisteminde ve iş hayatında avantaj sağlayabilecek bilgi ve bağlantılar da aktarabilir.
Örneğin ailesinde üniversite mezunu kişiler bulunan bir genç, başvuru belgelerinin nasıl hazırlanacağını veya akademik çevrelerle nasıl iletişim kurulacağını daha erken öğrenebilir. Ailesinde bu deneyimler bulunmayan başka bir genç ise aynı bilgileri edinmek için ek çaba göstermek zorunda kalabilir.
Bu durum, düşük gelirli insanların daha az yetenekli olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, bazı kişiler daha sınırlı kaynaklarla hedeflerine ulaşabilmek için daha fazla engeli aşmak zorunda kalabilir.
Sınıfsal eşitsizlik, iş hayatında da görülür. Ücretsiz stajlar, düşük ücretli başlangıç pozisyonları ve büyük şehirlerdeki yüksek yaşam maliyetleri, belirli mesleklere girişte ekonomik engeller oluşturabilir. Bir kişi mesleki açıdan hazır olduğu hâlde aylarca düşük ücretle çalışmayı karşılayamayabilir.
Bu nedenle liyakat tartışmalarında yalnızca sonuca değil, sonuca ulaşmak için kullanılan kaynaklara da bakmak gerekir. Başarı elbette bireysel çaba gerektirir; ancak çabanın hangi koşullarda gösterildiği de önemlidir.
6. Eğitim, İş Hayatı ve Sosyal Normlar
Toplumsal normlar, insanların hangi yaşta hangi sorumlulukları üstlenmesi gerektiğine ilişkin beklentiler de oluşturur. Gençlerden erken yaşta meslek edinmeleri, belirli bir yaşa kadar ekonomik bağımsızlık kazanmaları veya aile kurmaları beklenebilir. Bu beklentiler herkesin hayat koşullarına uygun olmayabilir.
Bir üniversite öğrencisi mezun olduğunda hemen işe başlamaya hazır hissetmeyebilir. Başka bir genç ise aile ekonomisine katkıda bulunmak için eğitimini tamamlamadan çalışmaya başlayabilir. Bu iki kişinin kararları, yalnızca kişisel olgunluklarıyla açıklanamaz.
İş hayatında da benzer bir durum vardır. Bir çalışanın yöneticiliğe hazır olup olmadığı değerlendirilirken performansının yanında iletişim tarzı, özgüveni ve kurumsal kültüre uyumu da dikkate alınabilir. Fakat özgüvenin nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin ölçütler kültürel beklentilerden etkilenebilir.
Bazı ortamlarda kendini açıkça ifade eden bir erkek liderlik potansiyeli yüksek biri olarak değerlendirilirken aynı davranışı sergileyen bir kadın sert veya uyumsuz olarak nitelendirilebilir. Bu tür çifte standartlar her kurumda görülmez; ancak ortaya çıktıklarında çalışanların aynı davranışlar karşılığında farklı değerlendirilmesine yol açabilir.
Benzer biçimde aksanı, engelliliği veya sosyal çevresi nedeniyle farklı görülen bir adayın yetkinliği, işle doğrudan ilişkili olmayan ölçütlerle değerlendirilebilir.
Çözüm, hazırlık kavramını tamamen reddetmek değildir. Eğitim, deneyim, sorumluluk ve beceri elbette önemlidir. Asıl mesele, bu özellikleri ölçerken herkese adil fırsatlar sunulup sunulmadığını sorgulamaktır.
7. Kesişimsellik: Eşitsizlikler Bir Araya Geldiğinde
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf çoğu zaman birbirinden bağımsız biçimde işlemez. Bir insan aynı anda birden fazla sosyal konumun etkisini yaşayabilir. Bu durumu açıklamak için kullanılan kavramlardan biri kesişimselliktir.
Hukukçu ve akademisyen Kimberlé Crenshaw, 1989 yılında yayımladığı çalışmasında kesişimsellik yaklaşımını geliştirerek siyah kadınların karşılaştığı ayrımcılığın yalnızca ırk veya yalnızca cinsiyet üzerinden açıklanmasının yetersiz kalabileceğini göstermiştir.
Bu yaklaşım, insanların deneyimlerini tek bir kimliğe indirgeyerek değerlendirmemek gerektiğini anlatır.
Örneğin düşük gelirli bir ailede yaşayan, göçmen kökenli ve engelli bir kadın iş ararken aynı anda ulaşım sorunlarıyla, bakım sorumluluklarıyla, erişilebilirlik eksikliğiyle ve ayrımcılıkla karşılaşabilir. Bu engeller birbirini güçlendirebilir. Böyle bir durumda kişinin iş hayatına hazır olup olmadığını yalnızca özgeçmişine bakarak değerlendirmek eksik kalır.
Benzer şekilde düşük gelirli bir erkek, ailesinin geçimini sağlama baskısı yaşarken güvencesiz işlerde çalışmak zorunda kalabilir. Üniversite eğitimine devam etmek veya mesleki eğitim almak için yeterli zamanı bulunmayabilir. Bu deneyim de sınıf ve toplumsal cinsiyet normlarının kesişimini gösterir.
Kesişimsellik, herkesin aynı anda aynı sorunları yaşadığını iddia etmez. Tam tersine, insanların koşullarının farklılaştığını ve politikaların bu farklılıkları dikkate alması gerektiğini savunur.
Bu bakış açısı sayesinde tartışmayı “Kim daha çok zorlanıyor?” yarışına dönüştürmeden, hangi engellerin kimleri nasıl etkilediğini anlamaya çalışabiliriz.
Bu mesele yalnızca kişisel gözlemlerden ibaret değildir. Marianne Bertrand ve Sendhil Mullainathan'ın 2004 yılında American Economic Review dergisinde yayımlanan araştırması, ABD'deki iş başvurularında beyazlarla ilişkilendirilen isimlere sahip adayların, siyahlarla ilişkilendirilen isimlere sahip adaylara kıyasla daha fazla geri dönüş alabildiğini göstermiştir. Araştırmada benzer niteliklere sahip özgeçmişler kullanılarak isimlerin işveren tepkileriyle ilişkisi incelenmiştir.
Bu çalışma, ayrımcılığın her işyerinde aynı biçimde gerçekleştiğini kanıtlamaz. Ancak kişilerin becerileri ve deneyimleri benzer olduğunda bile sosyal kimliklerle bağlantılı önyargıların fırsatları etkileyebileceğine ilişkin önemli kanıtlar sunar.
Irk ve etnik kökenin etkileri ülkelere göre farklılaşır. Türkiye bağlamında da Kürtler, Romanlar, göçmenler, mülteciler ve farklı etnik veya kültürel gruplardan insanlar eğitim ve istihdam süreçlerinde çeşitli engellerle karşılaşabilir. Ancak bu grupların tamamının aynı deneyimleri yaşadığını söylemek doğru değildir. Ayrımcılığın biçimi, kişinin ekonomik durumu, yaşadığı yer, eğitim düzeyi ve sosyal destek ağları gibi etkenlere göre değişebilir.
Dolayısıyla “Hazır değilsen başaramazsın” demeden önce şu soruyu sormak gerekir: İnsanların kendilerini gösterebilecekleri koşullar gerçekten eşit mi?
5. Sınıfsal Eşitsizlik: Hazırlıklı Olmak Maddi İmkânlara mı Bağlı?
Sınıf, ready kavramını anlamak açısından en önemli sosyal boyutlardan biridir. Çünkü hazırlık çoğu zaman zaman, para, eğitim, teknoloji ve sosyal bağlantılar gerektirir.
Maddi açıdan rahat bir ailede büyüyen öğrenci; özel ders alabilir, yabancı dil kursuna gidebilir, bilgisayar edinebilir ve üniversite sınavına hazırlanırken çalışmak zorunda kalmayabilir. Düşük gelirli bir ailede büyüyen başka bir öğrenci ise eğitimine devam edebilmek için çalışmak, kardeşlerine bakmak veya ulaşım masraflarını karşılamak zorunda kalabilir.
İki öğrencinin hedefleri ve yetenekleri birbirine yakın olsa bile hazırlık süreçleri aynı değildir. Birinin başarısı yalnızca kişisel disiplinine, diğerinin başarısızlığı da yalnızca motivasyon eksikliğine bağlanamaz.
Sosyolog Pierre Bourdieu'nün kültürel sermaye kavramı bu durumu anlamaya yardımcı olur. Kültürel sermaye; dil kullanımı, eğitimle ilişkili bilgi ve beceriler, kültürel alışkanlıklar ve kurumların değer verdiği bazı davranış biçimleri gibi kaynakları kapsar. Aileler çocuklarına yalnızca maddi kaynaklar değil, eğitim sisteminde ve iş hayatında avantaj sağlayabilecek bilgi ve bağlantılar da aktarabilir.
Örneğin ailesinde üniversite mezunu kişiler bulunan bir genç, başvuru belgelerinin nasıl hazırlanacağını veya akademik çevrelerle nasıl iletişim kurulacağını daha erken öğrenebilir. Ailesinde bu deneyimler bulunmayan başka bir genç ise aynı bilgileri edinmek için ek çaba göstermek zorunda kalabilir.
Bu durum, düşük gelirli insanların daha az yetenekli olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, bazı kişiler daha sınırlı kaynaklarla hedeflerine ulaşabilmek için daha fazla engeli aşmak zorunda kalabilir.
Sınıfsal eşitsizlik, iş hayatında da görülür. Ücretsiz stajlar, düşük ücretli başlangıç pozisyonları ve büyük şehirlerdeki yüksek yaşam maliyetleri, belirli mesleklere girişte ekonomik engeller oluşturabilir. Bir kişi mesleki açıdan hazır olduğu hâlde aylarca düşük ücretle çalışmayı karşılayamayabilir.
Bu nedenle liyakat tartışmalarında yalnızca sonuca değil, sonuca ulaşmak için kullanılan kaynaklara da bakmak gerekir. Başarı elbette bireysel çaba gerektirir; ancak çabanın hangi koşullarda gösterildiği de önemlidir.
6. Eğitim, İş Hayatı ve Sosyal Normlar
Toplumsal normlar, insanların hangi yaşta hangi sorumlulukları üstlenmesi gerektiğine ilişkin beklentiler de oluşturur. Gençlerden erken yaşta meslek edinmeleri, belirli bir yaşa kadar ekonomik bağımsızlık kazanmaları veya aile kurmaları beklenebilir. Bu beklentiler herkesin hayat koşullarına uygun olmayabilir.
Bir üniversite öğrencisi mezun olduğunda hemen işe başlamaya hazır hissetmeyebilir. Başka bir genç ise aile ekonomisine katkıda bulunmak için eğitimini tamamlamadan çalışmaya başlayabilir. Bu iki kişinin kararları, yalnızca kişisel olgunluklarıyla açıklanamaz.
İş hayatında da benzer bir durum vardır. Bir çalışanın yöneticiliğe hazır olup olmadığı değerlendirilirken performansının yanında iletişim tarzı, özgüveni ve kurumsal kültüre uyumu da dikkate alınabilir. Fakat özgüvenin nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin ölçütler kültürel beklentilerden etkilenebilir.
Bazı ortamlarda kendini açıkça ifade eden bir erkek liderlik potansiyeli yüksek biri olarak değerlendirilirken aynı davranışı sergileyen bir kadın sert veya uyumsuz olarak nitelendirilebilir. Bu tür çifte standartlar her kurumda görülmez; ancak ortaya çıktıklarında çalışanların aynı davranışlar karşılığında farklı değerlendirilmesine yol açabilir.
Benzer biçimde aksanı, engelliliği veya sosyal çevresi nedeniyle farklı görülen bir adayın yetkinliği, işle doğrudan ilişkili olmayan ölçütlerle değerlendirilebilir.
Çözüm, hazırlık kavramını tamamen reddetmek değildir. Eğitim, deneyim, sorumluluk ve beceri elbette önemlidir. Asıl mesele, bu özellikleri ölçerken herkese adil fırsatlar sunulup sunulmadığını sorgulamaktır.
7. Kesişimsellik: Eşitsizlikler Bir Araya Geldiğinde
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf çoğu zaman birbirinden bağımsız biçimde işlemez. Bir insan aynı anda birden fazla sosyal konumun etkisini yaşayabilir. Bu durumu açıklamak için kullanılan kavramlardan biri kesişimselliktir.
Hukukçu ve akademisyen Kimberlé Crenshaw, 1989 yılında yayımladığı çalışmasında kesişimsellik yaklaşımını geliştirerek siyah kadınların karşılaştığı ayrımcılığın yalnızca ırk veya yalnızca cinsiyet üzerinden açıklanmasının yetersiz kalabileceğini göstermiştir.
Bu yaklaşım, insanların deneyimlerini tek bir kimliğe indirgeyerek değerlendirmemek gerektiğini anlatır.
Örneğin düşük gelirli bir ailede yaşayan, göçmen kökenli ve engelli bir kadın iş ararken aynı anda ulaşım sorunlarıyla, bakım sorumluluklarıyla, erişilebilirlik eksikliğiyle ve ayrımcılıkla karşılaşabilir. Bu engeller birbirini güçlendirebilir. Böyle bir durumda kişinin iş hayatına hazır olup olmadığını yalnızca özgeçmişine bakarak değerlendirmek eksik kalır.
Benzer şekilde düşük gelirli bir erkek, ailesinin geçimini sağlama baskısı yaşarken güvencesiz işlerde çalışmak zorunda kalabilir. Üniversite eğitimine devam etmek veya mesleki eğitim almak için yeterli zamanı bulunmayabilir. Bu deneyim de sınıf ve toplumsal cinsiyet normlarının kesişimini gösterir.
Kesişimsellik, herkesin aynı anda aynı sorunları yaşadığını iddia etmez. Tam tersine, insanların koşullarının farklılaştığını ve politikaların bu farklılıkları dikkate alması gerektiğini savunur.
Bu bakış açısı sayesinde tartışmayı “Kim daha çok zorlanıyor?” yarışına dönüştürmeden, hangi engellerin kimleri nasıl etkilediğini anlamaya çalışabiliriz.