Duru
Yeni Üye
Fakat bundan “erkekler daha sağcıdır, kadınlar daha solcudur” gibi evrensel bir sonuç çıkarmak doğru olmaz. Siyaset biliminde cinsiyet ile ideoloji arasındaki ilişki ülkeye ve başka sosyal değişkenlere göre değişebilir.
World Values Survey'nin 2017-2022 arasındaki 64 toplumdan ve 80 binden fazla katılımcıdan oluşan yedinci dalgası, toplumsal cinsiyet değerlerinin ülkeler arasında önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koyan geniş bir veri tabanı sağlıyor.
Daha da önemlisi, kadın ve erkeklerin aynı cinsiyet kategorisi içinde de ciddi farklılıkları bulunuyor.
Örneğin Pew Research Center'ın ABD'deki araştırmasında kadınların yüzde 63'ü üst düzey siyasi makamlarda çok az kadın olduğunu düşünürken erkeklerde bu oran yüzde 42. Fakat parti ayrımı yapıldığında Cumhuriyetçi kadınlarla Demokrat kadınlar arasında da ciddi farklar ortaya çıkıyor.
Bu sonuç bize önemli bir şey söylüyor:
“Kadın bakışı” diye tek bir siyasal bakış yoktur.
“Erkek bakışı” da yoktur.
Sınıf, ideoloji, yaş, eğitim, etnik köken, aile yapısı ve yaşanılan ülke gibi faktörler cinsiyetle kesişir.
Duygu ve Veri Birbirinin Karşıtı mı?
Bence tartışmanın en problemli noktalarından biri “duygusal” ve “objektif” kelimelerini karşıt kutuplara yerleştirmek.
Bir işçinin işsiz kaldığında yaşadığı kaygı subjektif bir deneyimdir. Fakat işsizlik oranı objektif bir göstergedir. Bu ikisi birbirine rakip değildir.
Benzer biçimde bir annenin çocuk bakımının kariyerini etkilediğini anlatması kişisel bir deneyimdir. Ancak bu deneyim çok sayıda insan tarafından tekrarlandığında, zaman kullanımı araştırmalarıyla ölçüldüğünde ve istihdam verileriyle desteklendiğinde sosyal bir olgunun parçası hâline gelir.
Hatta Siyasal Marksizmin tarihsel yaklaşımı açısından kişisel deneyimlerin tamamen önemsiz sayılması teorik olarak da sorunlu olur. Çünkü sınıf ilişkileri soyut matematiksel kategoriler değil, insanların belirli tarihsel koşullarda yaşadığı toplumsal ilişkilerdir.
Bu nedenle “veri mi, deneyim mi?” sorusundan ziyade “deneyimleri hangi verilerle açıklayabiliriz?” sorusunu sormak daha verimli olabilir.
Sınıf mı, Cinsiyet mi? Yanlış Bir İkilem Olabilir
Siyasal Marksizmin sınıfa yaptığı vurgu ile feminist yaklaşımların toplumsal cinsiyete yaptığı vurgu zaman zaman karşı karşıya getiriliyor. Oysa gerçek hayatta sınıf ve cinsiyet çoğu zaman birbirinden ayrılmıyor.
Zengin bir kadın ile düşük ücretli bir kadın aynı toplumsal cinsiyet kategorisinin içinde bulunabilir; fakat ekonomik deneyimleri aynı değildir.
Örneğin yüksek gelirli bir kadın bakım hizmetlerini satın alarak kariyerini sürdürebilir. Düşük gelirli bir kadın ise aynı bakım yükünü ücretsiz olarak kendisi üstlenmek zorunda kalabilir. Böyle bir durumda “kadınlar baskı görüyor” cümlesi doğru olmakla birlikte tek başına yeterince açıklayıcı değildir.
Aynı şekilde düşük gelirli bir erkek de ekonomik güvencesizlik, iş kazası, işsizlik veya borç baskısıyla karşılaşabilir.
Dolayısıyla daha gelişmiş bir analiz şu soruyu sorar:
Kim, hangi sınıfsal konumda, hangi toplumsal cinsiyet ilişkileri içerisinde ve hangi tarihsel koşullarda yaşıyor?
Bu yaklaşım, hem sınıf indirgemeciliğinden hem de sınıfı tamamen görmezden gelen bir kimlik siyasetinden kaçınmayı sağlar.
Siyasal Marksizmin Güçlü ve Zayıf Yanları
Siyasal Marksizmin en güçlü tarafı, kapitalizmi zamansız ve doğal bir sistem olarak kabul etmemesidir. Kapitalizmin belirli tarihsel ilişkiler sonucunda ortaya çıktığını vurgulaması, “piyasa her zaman vardı” veya “insanlar her zaman ücret karşılığı çalıştı” gibi varsayımları sorgulamayı mümkün kılar.
İkinci güçlü tarafı sınıf mücadelesini gerçek tarihsel aktörlerin eylemleri üzerinden ele almasıdır. Toplumsal dönüşüm yalnızca ekonomik yasaların otomatik sonucu değildir; insanların çatışmaları, ittifakları ve siyasal mücadeleleri de sonucu etkiler.
Ancak yaklaşımın eleştirilecek yönleri de var. Bazı eleştirmenler Siyasal Marksizmin kapitalizmin oluşumunu özellikle İngiltere'deki özgül tarımsal dönüşümler ve piyasa bağımlılığı üzerinden fazla dar tanımladığını savunuyor. Bu eleştiri, kapitalizmin farklı coğrafyalardaki gelişimlerini açıklama kapasitesi bakımından önem taşıyor.
Benim açımdan bir başka sorun da sınıf ilişkilerini merkeze alırken toplumsal yeniden üretim, cinsiyet ve ırk gibi ilişkilerin bazen ikincil konuma itilme riskidir.
Tam burada feminist Marksist yaklaşımlar önemli bir tamamlayıcı işlev görebilir. Marx'ın yeniden üretim kavramı ekonomik sistemin yalnızca üretim sürecinden ibaret olmadığını düşünmek için zaten bir başlangıç noktası sağlar; toplumun her gün yeniden üretilmesi, işgücünün devamlılığı ve bakım gibi süreçler de ekonominin sürdürülebilmesi için gereklidir.
Sonuç: Objektiflik Cinsiyetten Değil, Yöntemden Gelir
Siyasal Marksizm bana göre en verimli şekilde, “erkeklerin ekonomik aklı” ile “kadınların duygusal deneyimleri” arasında bir karşıtlık kurarak değil, farklı toplumsal konumların aynı sistemi nasıl farklı biçimlerde deneyimlediğini araştırarak kullanılabilir.
Bir erkeğin ücret, üretkenlik ve iş güvenliği üzerinden anlattığı sınıf deneyimi önemlidir.
Bir kadının ücretsiz bakım emeği, toplumsal beklentiler veya aile içindeki emek bölüşümü üzerinden anlattığı deneyim de önemlidir.
Fakat bunları cinsiyetin değişmez özellikleri olarak görmek yerine, belirli maddi ve tarihsel koşulların ürettiği farklı deneyimler olarak ele almak daha bilimsel olur.
Üstelik veriler bu ayrımın düşündüğümüzden daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Dünya çapında ücretsiz bakım emeğinin yüzde 76,2'sinin kadınlar tarafından gerçekleştirilmesi yalnızca “duygusal tercih” olarak açıklanamaz. Aynı şekilde erkeklerin bazı sektörlerde daha yüksek ücretli veya daha riskli işlerde yoğunlaşması da yalnızca “erkekler para kazanmayı seviyor” şeklinde yorumlanamaz. Bunların arkasında işgücü piyasası, aile yapısı, kültürel normlar, devlet politikaları ve sınıf ilişkileri bulunuyor.
Bence asıl tartışmaya değer nokta burada başlıyor: Kapitalizmi anlamak için yalnızca fabrikaya, şirkete veya piyasaya bakmak yeterli mi? Yoksa evde ücretsiz yapılan bakım emeğini, aileyi, devletin sosyal politikalarını ve insanların gündelik yaşamlarını da üretim ilişkilerinin bir parçası olarak değerlendirmek mi gerekiyor?
Sizce Siyasal Marksizmin sınıf mücadelesine yaptığı vurgu, toplumsal cinsiyet ilişkilerini açıklamak için yeterli mi? Yoksa feminist Marksist yaklaşımların kavramları olmadan kapitalist toplumun yeniden üretimini anlamak mümkün değil mi?
Daha temel bir soru da şu: Bir siyasi görüşün “objektif” veya “duygusal” olduğunu cinsiyete göre değerlendirmek yerine, kullandığı verilerin niteliğine ve vardığı sonuçların kanıtlanabilirliğine bakmak daha doğru olmaz mı?
Tartışmayı özellikle bu noktadan yürütmek ilginç olabilir: Sizce Siyasal Marksizmin en güçlü yanı sınıf mücadelesini tarihsel olarak açıklaması mı, yoksa en büyük zaafı sınıf dışındaki güç ilişkilerini yeterince açıklayamaması mı?
Kaynaklar ve Güvenilir Veri
Robert Brenner'ın kapitalizmin kökenlerine ilişkin yaklaşımı ve Siyasal Marksizmin oluşum süreci üzerine akademik değerlendirme: Journal of Agrarian Change.
Ellen Meiksins Wood ve Siyasal Marksizmin teorik gelişimi üzerine akademik çalışma: Taylor & Francis, “Socialism and democracy: The political engagements of Ellen Meiksins Wood”.
International Labour Organization (ILO), ücretsiz bakım emeği ve küresel işgücü verileri.
ILO, Türkiye'de ücretsiz bakım emeği ve kadın-erkek istihdam farklarına ilişkin güncel veriler.
World Values Survey, 64 toplum ve 80 binden fazla katılımcıyı kapsayan Wave 7 veri seti.
Pew Research Center, cinsiyet ve siyasal tutumlar üzerine güncel ABD verileri.
Kaynakça bağlantılarını ve yılları netleştir
Girişteki samimi tonu daha doğal yap
World Values Survey'nin 2017-2022 arasındaki 64 toplumdan ve 80 binden fazla katılımcıdan oluşan yedinci dalgası, toplumsal cinsiyet değerlerinin ülkeler arasında önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koyan geniş bir veri tabanı sağlıyor.
Daha da önemlisi, kadın ve erkeklerin aynı cinsiyet kategorisi içinde de ciddi farklılıkları bulunuyor.
Örneğin Pew Research Center'ın ABD'deki araştırmasında kadınların yüzde 63'ü üst düzey siyasi makamlarda çok az kadın olduğunu düşünürken erkeklerde bu oran yüzde 42. Fakat parti ayrımı yapıldığında Cumhuriyetçi kadınlarla Demokrat kadınlar arasında da ciddi farklar ortaya çıkıyor.
Bu sonuç bize önemli bir şey söylüyor:
“Kadın bakışı” diye tek bir siyasal bakış yoktur.
“Erkek bakışı” da yoktur.
Sınıf, ideoloji, yaş, eğitim, etnik köken, aile yapısı ve yaşanılan ülke gibi faktörler cinsiyetle kesişir.
Duygu ve Veri Birbirinin Karşıtı mı?
Bence tartışmanın en problemli noktalarından biri “duygusal” ve “objektif” kelimelerini karşıt kutuplara yerleştirmek.
Bir işçinin işsiz kaldığında yaşadığı kaygı subjektif bir deneyimdir. Fakat işsizlik oranı objektif bir göstergedir. Bu ikisi birbirine rakip değildir.
Benzer biçimde bir annenin çocuk bakımının kariyerini etkilediğini anlatması kişisel bir deneyimdir. Ancak bu deneyim çok sayıda insan tarafından tekrarlandığında, zaman kullanımı araştırmalarıyla ölçüldüğünde ve istihdam verileriyle desteklendiğinde sosyal bir olgunun parçası hâline gelir.
Hatta Siyasal Marksizmin tarihsel yaklaşımı açısından kişisel deneyimlerin tamamen önemsiz sayılması teorik olarak da sorunlu olur. Çünkü sınıf ilişkileri soyut matematiksel kategoriler değil, insanların belirli tarihsel koşullarda yaşadığı toplumsal ilişkilerdir.
Bu nedenle “veri mi, deneyim mi?” sorusundan ziyade “deneyimleri hangi verilerle açıklayabiliriz?” sorusunu sormak daha verimli olabilir.
Sınıf mı, Cinsiyet mi? Yanlış Bir İkilem Olabilir
Siyasal Marksizmin sınıfa yaptığı vurgu ile feminist yaklaşımların toplumsal cinsiyete yaptığı vurgu zaman zaman karşı karşıya getiriliyor. Oysa gerçek hayatta sınıf ve cinsiyet çoğu zaman birbirinden ayrılmıyor.
Zengin bir kadın ile düşük ücretli bir kadın aynı toplumsal cinsiyet kategorisinin içinde bulunabilir; fakat ekonomik deneyimleri aynı değildir.
Örneğin yüksek gelirli bir kadın bakım hizmetlerini satın alarak kariyerini sürdürebilir. Düşük gelirli bir kadın ise aynı bakım yükünü ücretsiz olarak kendisi üstlenmek zorunda kalabilir. Böyle bir durumda “kadınlar baskı görüyor” cümlesi doğru olmakla birlikte tek başına yeterince açıklayıcı değildir.
Aynı şekilde düşük gelirli bir erkek de ekonomik güvencesizlik, iş kazası, işsizlik veya borç baskısıyla karşılaşabilir.
Dolayısıyla daha gelişmiş bir analiz şu soruyu sorar:
Kim, hangi sınıfsal konumda, hangi toplumsal cinsiyet ilişkileri içerisinde ve hangi tarihsel koşullarda yaşıyor?
Bu yaklaşım, hem sınıf indirgemeciliğinden hem de sınıfı tamamen görmezden gelen bir kimlik siyasetinden kaçınmayı sağlar.
Siyasal Marksizmin Güçlü ve Zayıf Yanları
Siyasal Marksizmin en güçlü tarafı, kapitalizmi zamansız ve doğal bir sistem olarak kabul etmemesidir. Kapitalizmin belirli tarihsel ilişkiler sonucunda ortaya çıktığını vurgulaması, “piyasa her zaman vardı” veya “insanlar her zaman ücret karşılığı çalıştı” gibi varsayımları sorgulamayı mümkün kılar.
İkinci güçlü tarafı sınıf mücadelesini gerçek tarihsel aktörlerin eylemleri üzerinden ele almasıdır. Toplumsal dönüşüm yalnızca ekonomik yasaların otomatik sonucu değildir; insanların çatışmaları, ittifakları ve siyasal mücadeleleri de sonucu etkiler.
Ancak yaklaşımın eleştirilecek yönleri de var. Bazı eleştirmenler Siyasal Marksizmin kapitalizmin oluşumunu özellikle İngiltere'deki özgül tarımsal dönüşümler ve piyasa bağımlılığı üzerinden fazla dar tanımladığını savunuyor. Bu eleştiri, kapitalizmin farklı coğrafyalardaki gelişimlerini açıklama kapasitesi bakımından önem taşıyor.
Benim açımdan bir başka sorun da sınıf ilişkilerini merkeze alırken toplumsal yeniden üretim, cinsiyet ve ırk gibi ilişkilerin bazen ikincil konuma itilme riskidir.
Tam burada feminist Marksist yaklaşımlar önemli bir tamamlayıcı işlev görebilir. Marx'ın yeniden üretim kavramı ekonomik sistemin yalnızca üretim sürecinden ibaret olmadığını düşünmek için zaten bir başlangıç noktası sağlar; toplumun her gün yeniden üretilmesi, işgücünün devamlılığı ve bakım gibi süreçler de ekonominin sürdürülebilmesi için gereklidir.
Sonuç: Objektiflik Cinsiyetten Değil, Yöntemden Gelir
Siyasal Marksizm bana göre en verimli şekilde, “erkeklerin ekonomik aklı” ile “kadınların duygusal deneyimleri” arasında bir karşıtlık kurarak değil, farklı toplumsal konumların aynı sistemi nasıl farklı biçimlerde deneyimlediğini araştırarak kullanılabilir.
Bir erkeğin ücret, üretkenlik ve iş güvenliği üzerinden anlattığı sınıf deneyimi önemlidir.
Bir kadının ücretsiz bakım emeği, toplumsal beklentiler veya aile içindeki emek bölüşümü üzerinden anlattığı deneyim de önemlidir.
Fakat bunları cinsiyetin değişmez özellikleri olarak görmek yerine, belirli maddi ve tarihsel koşulların ürettiği farklı deneyimler olarak ele almak daha bilimsel olur.
Üstelik veriler bu ayrımın düşündüğümüzden daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Dünya çapında ücretsiz bakım emeğinin yüzde 76,2'sinin kadınlar tarafından gerçekleştirilmesi yalnızca “duygusal tercih” olarak açıklanamaz. Aynı şekilde erkeklerin bazı sektörlerde daha yüksek ücretli veya daha riskli işlerde yoğunlaşması da yalnızca “erkekler para kazanmayı seviyor” şeklinde yorumlanamaz. Bunların arkasında işgücü piyasası, aile yapısı, kültürel normlar, devlet politikaları ve sınıf ilişkileri bulunuyor.
Bence asıl tartışmaya değer nokta burada başlıyor: Kapitalizmi anlamak için yalnızca fabrikaya, şirkete veya piyasaya bakmak yeterli mi? Yoksa evde ücretsiz yapılan bakım emeğini, aileyi, devletin sosyal politikalarını ve insanların gündelik yaşamlarını da üretim ilişkilerinin bir parçası olarak değerlendirmek mi gerekiyor?
Sizce Siyasal Marksizmin sınıf mücadelesine yaptığı vurgu, toplumsal cinsiyet ilişkilerini açıklamak için yeterli mi? Yoksa feminist Marksist yaklaşımların kavramları olmadan kapitalist toplumun yeniden üretimini anlamak mümkün değil mi?
Daha temel bir soru da şu: Bir siyasi görüşün “objektif” veya “duygusal” olduğunu cinsiyete göre değerlendirmek yerine, kullandığı verilerin niteliğine ve vardığı sonuçların kanıtlanabilirliğine bakmak daha doğru olmaz mı?
Tartışmayı özellikle bu noktadan yürütmek ilginç olabilir: Sizce Siyasal Marksizmin en güçlü yanı sınıf mücadelesini tarihsel olarak açıklaması mı, yoksa en büyük zaafı sınıf dışındaki güç ilişkilerini yeterince açıklayamaması mı?
Kaynaklar ve Güvenilir Veri
Robert Brenner'ın kapitalizmin kökenlerine ilişkin yaklaşımı ve Siyasal Marksizmin oluşum süreci üzerine akademik değerlendirme: Journal of Agrarian Change.
Ellen Meiksins Wood ve Siyasal Marksizmin teorik gelişimi üzerine akademik çalışma: Taylor & Francis, “Socialism and democracy: The political engagements of Ellen Meiksins Wood”.
International Labour Organization (ILO), ücretsiz bakım emeği ve küresel işgücü verileri.
ILO, Türkiye'de ücretsiz bakım emeği ve kadın-erkek istihdam farklarına ilişkin güncel veriler.
World Values Survey, 64 toplum ve 80 binden fazla katılımcıyı kapsayan Wave 7 veri seti.
Pew Research Center, cinsiyet ve siyasal tutumlar üzerine güncel ABD verileri.
Kaynakça bağlantılarını ve yılları netleştir
Girişteki samimi tonu daha doğal yap