Umut
Yeni Üye
RİYA NE DEMEK? İSLAM VE İHSAN ANLAYIŞININ TOPLUMSAL CİNSİYET, IRK VE SINIFLA İLİŞKİSİ
1. Samimi Bir Başlangıç: İyilik Gerçekten Kimin İçin Yapılıyor?
Hiç çevrenizde bir insanın yaptığı iyiliği herkesin görmesini istediğini, yardım ederken sürekli kendisinden söz ettiğini ya da dinî davranışlarını başkalarının takdirini kazanmak için sergilediğini fark ettiniz mi? Belki de bir yardım kampanyasında ihtiyaç sahiplerinden çok, yardım eden kişinin fotoğraflarının öne çıkarıldığına tanık oldunuz. Bu tür durumlar insanı önemli bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Bir davranışı gerçekten Allah rızası için mi yapıyoruz, yoksa toplum tarafından sevilmek, saygı görmek ve değerli bulunmak için mi?
İslam düşüncesinde bu sorunun merkezinde riya, ihlas, ihsan ve insanın niyeti bulunur. Ancak bu kavramları yalnızca bireysel ahlak açısından değerlendirmek yeterli değildir. İnsanların davranışları; yetiştikleri aile, yaşadıkları toplum, ekonomik koşulları, cinsiyet rolleri, ırksal veya etnik kimlikleri ve toplumsal statüleri tarafından da şekillenir. Kimin iyi insan olarak görüldüğü, kimin ahlaklı kabul edildiği ve kimin davranışlarının takdir edildiği, çoğu zaman toplumdaki güç ilişkileriyle bağlantılıdır.
Bu nedenle riya meselesini tartışırken yalnızca kişinin kalbine değil, o kalbin içinde yaşadığı toplumsal dünyaya da bakmak gerekir. Çünkü bazen insanlar gerçekten iyilik yapmak istedikleri hâlde toplumun beklentileri nedeniyle gösterişe yönelebilir; bazen de sessizce yaptıkları iyilikler, görünür olmadıkları için değersizleştirilebilir.
2. Riya, İslam ve İhsan Ne Anlama Gelir?
Riya, dinî bir davranışı veya iyiliği Allah'ın rızasını kazanmanın ötesinde insanların beğenisini, övgüsünü ve takdirini elde etmek amacıyla sergilemek anlamına gelir. Örneğin bir kişinin yardımını sürekli anlatması, ibadetlerini başkalarına üstünlük taslamak için kullanması ya da dindar görünerek toplumda ayrıcalıklı bir konum edinmeye çalışması riya açısından değerlendirilebilir.
Bununla birlikte her görünür iyilik riya değildir. Bir insanın yaptığı yardımı başkalarına örnek olmak, toplumsal dayanışmayı artırmak veya yeni bağışçıları teşvik etmek amacıyla paylaşması mümkündür. Burada önemli olan yalnızca davranışın görünür olup olmaması değil, niyetin ve davranışın nasıl bir ilişki içinde olduğudur. Başkalarının ne düşündüğünü kesin biçimde bilemeyeceğimiz için bir kişinin kalbi hakkında kolayca hüküm vermek de doğru değildir.
İhlas, kişinin ibadetini ve iyiliğini samimi bir niyetle gerçekleştirmesini ifade eder. İhsan ise İslam ahlakında bundan daha geniş bir anlam taşır. Cibril hadisi olarak bilinen rivayette ihsan, Allah'a O'nu görüyormuşçasına kulluk etmek; insan O'nu görmese de Allah'ın kendisini gördüğünün bilincinde olmak şeklinde açıklanır. Bu yaklaşım, insanın yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüne değil, iç dünyasına ve davranışlarının ahlaki niteliğine de önem verir.
İhsanı toplumsal açıdan düşündüğümüzde, mesele yalnızca ibadetleri yerine getirmek değildir. İnsanlara adil davranmak, güçsüzü korumak, ayrımcılıktan kaçınmak, emeğe saygı göstermek ve başkalarının onurunu gözetmek de ahlaki sorumluluğun parçalarıdır. Dolayısıyla bir insanın dinî görünürlüğü yüksek olabilir; ancak çalışanlarına kötü davranıyor, kadınları küçümsüyor veya yoksulları aşağılıyorsa bu durum, ihsan anlayışının toplumsal hayata yansıması bakımından ciddi bir çelişki oluşturur.
3. Riya ve Toplumsal Normlar: İnsan Neden Onaylanmak İster?
İnsan toplumsal bir varlıktır. Kabul görmek, bir gruba ait olmak ve saygı duyulmak istemesi doğaldır. Sorun, bu ihtiyacın kişinin davranışlarını belirleyen temel ölçüte dönüşmesiyle ortaya çıkar.
Sosyolog Erving Goffman, 1959 yılında yayımlanan The Presentation of Self in Everyday Life adlı eserinde insanların toplumsal ilişkiler sırasında kendilerini başkalarına belirli biçimlerde sunduklarını inceler. Goffman'ın yaklaşımı, insanların farklı ortamlarda farklı roller üstlenebildiğini anlamamıza yardımcı olur. İş yerinde başarılı, aile içinde fedakâr, dinî çevresinde örnek bir insan olarak görünme arzusu, kişinin toplumsal kimliğinin bir parçası hâline gelebilir.
Bu durum her zaman samimiyetsizlik anlamına gelmez. İnsanlar toplumsal ilişkiler içinde kendilerini ifade ederken doğal olarak başkalarının tepkilerini de hesaba katarlar. Ancak ahlaki davranışların temel amacı, başkalarının beğenisini kazanmak olduğunda bir sorun ortaya çıkar. İyilik, ihtiyaç sahibinin gereksinimini karşılayan bir eylem olmaktan çıkarak iyilik yapan kişinin itibarını yükselten bir araca dönüşebilir.
Örneğin bir iş insanının yoksul ailelere yardım etmesi değerlidir. Fakat bu yardım karşılığında çalışanlarından sadakat beklemesi, kendisini eleştirenleri susturması veya ihtiyaç sahiplerinin fotoğraflarını izin almadan paylaşması, iyiliğin ahlaki niteliğini tartışmalı hâle getirir. Burada yalnızca niyete değil, davranışın sonuçlarına ve güç ilişkilerine de bakmak gerekir.
Toplumsal normlar, hangi davranışların takdir göreceğini belirler. Bir toplumda zenginlerin yaptığı bağışlar büyük övgülerle karşılanırken yoksulların komşularına sağladığı karşılıksız destek görünmez kalabilir. Böyle bir durumda toplumsal takdir, iyiliğin büyüklüğünden çok kişinin sahip olduğu ekonomik ve sosyal kaynaklarla ilişkili hâle gelir.
4. Toplumsal Cinsiyet: Kadınlardan Beklenen Fedakârlık ve Erkeklerden Beklenen Güç
Riya ve ihsan konusunu toplumsal cinsiyet açısından ele aldığımızda kadınlara ve erkeklere yöneltilen farklı beklentileri görmek mümkündür. Ancak kadınların veya erkeklerin aynı şekilde düşündüğünü varsaymak yerine, bu beklentilerin farklı yaşam koşullarında nasıl işlediğine bakmak gerekir.
Pek çok toplumda kadınlardan fedakâr, sabırlı, yardımsever, alçak gönüllü ve aileye bağlı olmaları beklenir. Kadınların annelik, eşlik, bakım verme ve duygusal destek sağlama sorumlulukları çoğu zaman doğal görevler gibi sunulur. Bu nedenle kadınların gerçekleştirdiği pek çok iyilik görünmez bir emek biçimine dönüşebilir.
Örneğin yaşlı bir aile üyesinin bakımını yıllarca üstlenen, çocuklarını yetiştiren ve evin gündelik sorumluluklarını yerine getiren bir kadının emeği, toplumsal açıdan sıradan kabul edilebilir. Buna karşılık aynı ailede bir erkeğin maddi yardımda bulunması veya bir hayır etkinliğine katılması daha görünür bir başarı olarak sunulabilir. Buradaki mesele erkeklerin yaptığı iyiliğin değersiz olması değil, kadınların sürekli ve karşılıksız emeğinin yeterince tanınmamasıdır.
Sosyal politika araştırmacısı Arlie Russell Hochschild'in The Second Shift adlı çalışması, ücretli işte çalışan kadınların ev işlerinin ve çocuk bakımının önemli bir bölümünü de üstlenebilmesini inceleyerek toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dikkat çeker. Bu yaklaşım, iyilik ve fedakârlık kavramlarının neden toplumsal açıdan eşit dağılmadığını anlamak için yararlıdır.
Kadınların yaptığı her fedakârlığı ihlasın göstergesi saymak da sorunludur. Çünkü fedakârlık bazen özgürce seçilen bir davranışken bazen ekonomik bağımlılık, aile baskısı veya toplumsal yaptırımlar nedeniyle yerine getirilen bir zorunluluktur. Bir kadının kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi, yalnızca iyi niyetli olmasıyla açıklanamaz. Bu davranışın arkasında destek hizmetlerinin yetersizliği, bakım sorumluluklarının eşitsiz paylaşımı veya kadının hayır demesi hâlinde suçlanacağı korkusu bulunabilir.
Erkekler açısından ise bazı toplumsal çevrelerde güç, başarı, ekonomik yeterlilik ve koruyuculuk beklentileri öne çıkar. Bu beklentiler, kimi erkekleri yardım etmeye, sorun çözmeye ve sorumluluk almaya teşvik edebilir. Ancak yardım etmenin erkeklik kimliğini kanıtlama aracına dönüşmesi de mümkündür. Bir erkeğin yaptığı yardımı sürekli anlatması veya yardım ettiği insanları kendisine borçlu hissettirmesi, dayanışmayı bir üstünlük ilişkisine dönüştürebilir.
1. Samimi Bir Başlangıç: İyilik Gerçekten Kimin İçin Yapılıyor?
Hiç çevrenizde bir insanın yaptığı iyiliği herkesin görmesini istediğini, yardım ederken sürekli kendisinden söz ettiğini ya da dinî davranışlarını başkalarının takdirini kazanmak için sergilediğini fark ettiniz mi? Belki de bir yardım kampanyasında ihtiyaç sahiplerinden çok, yardım eden kişinin fotoğraflarının öne çıkarıldığına tanık oldunuz. Bu tür durumlar insanı önemli bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Bir davranışı gerçekten Allah rızası için mi yapıyoruz, yoksa toplum tarafından sevilmek, saygı görmek ve değerli bulunmak için mi?
İslam düşüncesinde bu sorunun merkezinde riya, ihlas, ihsan ve insanın niyeti bulunur. Ancak bu kavramları yalnızca bireysel ahlak açısından değerlendirmek yeterli değildir. İnsanların davranışları; yetiştikleri aile, yaşadıkları toplum, ekonomik koşulları, cinsiyet rolleri, ırksal veya etnik kimlikleri ve toplumsal statüleri tarafından da şekillenir. Kimin iyi insan olarak görüldüğü, kimin ahlaklı kabul edildiği ve kimin davranışlarının takdir edildiği, çoğu zaman toplumdaki güç ilişkileriyle bağlantılıdır.
Bu nedenle riya meselesini tartışırken yalnızca kişinin kalbine değil, o kalbin içinde yaşadığı toplumsal dünyaya da bakmak gerekir. Çünkü bazen insanlar gerçekten iyilik yapmak istedikleri hâlde toplumun beklentileri nedeniyle gösterişe yönelebilir; bazen de sessizce yaptıkları iyilikler, görünür olmadıkları için değersizleştirilebilir.
2. Riya, İslam ve İhsan Ne Anlama Gelir?
Riya, dinî bir davranışı veya iyiliği Allah'ın rızasını kazanmanın ötesinde insanların beğenisini, övgüsünü ve takdirini elde etmek amacıyla sergilemek anlamına gelir. Örneğin bir kişinin yardımını sürekli anlatması, ibadetlerini başkalarına üstünlük taslamak için kullanması ya da dindar görünerek toplumda ayrıcalıklı bir konum edinmeye çalışması riya açısından değerlendirilebilir.
Bununla birlikte her görünür iyilik riya değildir. Bir insanın yaptığı yardımı başkalarına örnek olmak, toplumsal dayanışmayı artırmak veya yeni bağışçıları teşvik etmek amacıyla paylaşması mümkündür. Burada önemli olan yalnızca davranışın görünür olup olmaması değil, niyetin ve davranışın nasıl bir ilişki içinde olduğudur. Başkalarının ne düşündüğünü kesin biçimde bilemeyeceğimiz için bir kişinin kalbi hakkında kolayca hüküm vermek de doğru değildir.
İhlas, kişinin ibadetini ve iyiliğini samimi bir niyetle gerçekleştirmesini ifade eder. İhsan ise İslam ahlakında bundan daha geniş bir anlam taşır. Cibril hadisi olarak bilinen rivayette ihsan, Allah'a O'nu görüyormuşçasına kulluk etmek; insan O'nu görmese de Allah'ın kendisini gördüğünün bilincinde olmak şeklinde açıklanır. Bu yaklaşım, insanın yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüne değil, iç dünyasına ve davranışlarının ahlaki niteliğine de önem verir.
İhsanı toplumsal açıdan düşündüğümüzde, mesele yalnızca ibadetleri yerine getirmek değildir. İnsanlara adil davranmak, güçsüzü korumak, ayrımcılıktan kaçınmak, emeğe saygı göstermek ve başkalarının onurunu gözetmek de ahlaki sorumluluğun parçalarıdır. Dolayısıyla bir insanın dinî görünürlüğü yüksek olabilir; ancak çalışanlarına kötü davranıyor, kadınları küçümsüyor veya yoksulları aşağılıyorsa bu durum, ihsan anlayışının toplumsal hayata yansıması bakımından ciddi bir çelişki oluşturur.
3. Riya ve Toplumsal Normlar: İnsan Neden Onaylanmak İster?
İnsan toplumsal bir varlıktır. Kabul görmek, bir gruba ait olmak ve saygı duyulmak istemesi doğaldır. Sorun, bu ihtiyacın kişinin davranışlarını belirleyen temel ölçüte dönüşmesiyle ortaya çıkar.
Sosyolog Erving Goffman, 1959 yılında yayımlanan The Presentation of Self in Everyday Life adlı eserinde insanların toplumsal ilişkiler sırasında kendilerini başkalarına belirli biçimlerde sunduklarını inceler. Goffman'ın yaklaşımı, insanların farklı ortamlarda farklı roller üstlenebildiğini anlamamıza yardımcı olur. İş yerinde başarılı, aile içinde fedakâr, dinî çevresinde örnek bir insan olarak görünme arzusu, kişinin toplumsal kimliğinin bir parçası hâline gelebilir.
Bu durum her zaman samimiyetsizlik anlamına gelmez. İnsanlar toplumsal ilişkiler içinde kendilerini ifade ederken doğal olarak başkalarının tepkilerini de hesaba katarlar. Ancak ahlaki davranışların temel amacı, başkalarının beğenisini kazanmak olduğunda bir sorun ortaya çıkar. İyilik, ihtiyaç sahibinin gereksinimini karşılayan bir eylem olmaktan çıkarak iyilik yapan kişinin itibarını yükselten bir araca dönüşebilir.
Örneğin bir iş insanının yoksul ailelere yardım etmesi değerlidir. Fakat bu yardım karşılığında çalışanlarından sadakat beklemesi, kendisini eleştirenleri susturması veya ihtiyaç sahiplerinin fotoğraflarını izin almadan paylaşması, iyiliğin ahlaki niteliğini tartışmalı hâle getirir. Burada yalnızca niyete değil, davranışın sonuçlarına ve güç ilişkilerine de bakmak gerekir.
Toplumsal normlar, hangi davranışların takdir göreceğini belirler. Bir toplumda zenginlerin yaptığı bağışlar büyük övgülerle karşılanırken yoksulların komşularına sağladığı karşılıksız destek görünmez kalabilir. Böyle bir durumda toplumsal takdir, iyiliğin büyüklüğünden çok kişinin sahip olduğu ekonomik ve sosyal kaynaklarla ilişkili hâle gelir.
4. Toplumsal Cinsiyet: Kadınlardan Beklenen Fedakârlık ve Erkeklerden Beklenen Güç
Riya ve ihsan konusunu toplumsal cinsiyet açısından ele aldığımızda kadınlara ve erkeklere yöneltilen farklı beklentileri görmek mümkündür. Ancak kadınların veya erkeklerin aynı şekilde düşündüğünü varsaymak yerine, bu beklentilerin farklı yaşam koşullarında nasıl işlediğine bakmak gerekir.
Pek çok toplumda kadınlardan fedakâr, sabırlı, yardımsever, alçak gönüllü ve aileye bağlı olmaları beklenir. Kadınların annelik, eşlik, bakım verme ve duygusal destek sağlama sorumlulukları çoğu zaman doğal görevler gibi sunulur. Bu nedenle kadınların gerçekleştirdiği pek çok iyilik görünmez bir emek biçimine dönüşebilir.
Örneğin yaşlı bir aile üyesinin bakımını yıllarca üstlenen, çocuklarını yetiştiren ve evin gündelik sorumluluklarını yerine getiren bir kadının emeği, toplumsal açıdan sıradan kabul edilebilir. Buna karşılık aynı ailede bir erkeğin maddi yardımda bulunması veya bir hayır etkinliğine katılması daha görünür bir başarı olarak sunulabilir. Buradaki mesele erkeklerin yaptığı iyiliğin değersiz olması değil, kadınların sürekli ve karşılıksız emeğinin yeterince tanınmamasıdır.
Sosyal politika araştırmacısı Arlie Russell Hochschild'in The Second Shift adlı çalışması, ücretli işte çalışan kadınların ev işlerinin ve çocuk bakımının önemli bir bölümünü de üstlenebilmesini inceleyerek toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dikkat çeker. Bu yaklaşım, iyilik ve fedakârlık kavramlarının neden toplumsal açıdan eşit dağılmadığını anlamak için yararlıdır.
Kadınların yaptığı her fedakârlığı ihlasın göstergesi saymak da sorunludur. Çünkü fedakârlık bazen özgürce seçilen bir davranışken bazen ekonomik bağımlılık, aile baskısı veya toplumsal yaptırımlar nedeniyle yerine getirilen bir zorunluluktur. Bir kadının kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi, yalnızca iyi niyetli olmasıyla açıklanamaz. Bu davranışın arkasında destek hizmetlerinin yetersizliği, bakım sorumluluklarının eşitsiz paylaşımı veya kadının hayır demesi hâlinde suçlanacağı korkusu bulunabilir.
Erkekler açısından ise bazı toplumsal çevrelerde güç, başarı, ekonomik yeterlilik ve koruyuculuk beklentileri öne çıkar. Bu beklentiler, kimi erkekleri yardım etmeye, sorun çözmeye ve sorumluluk almaya teşvik edebilir. Ancak yardım etmenin erkeklik kimliğini kanıtlama aracına dönüşmesi de mümkündür. Bir erkeğin yaptığı yardımı sürekli anlatması veya yardım ettiği insanları kendisine borçlu hissettirmesi, dayanışmayı bir üstünlük ilişkisine dönüştürebilir.